Transplantologia jest interdyscyplinarną dziedziną medycyny, która nieustanie się rozwija i ewoluuje. Na 93 przyznane Nagrody Nobla w dziedzinie Medycyny i Fizjologii w latach 1901- 2002 aż jedenaście dotyczyło problemów transplantologii. Dzięki tym osiągnięciom przeszczepianie narządów stało się bezpieczną, skuteczną i jedyną metodą leczenia pacjentów ze schyłkową niewydolnością narządów. Na świecie żyje ponad milion ludzi z przeszczepionym narządem, a co roku wykonuje się ponad 80 000 takich zabiegów.

 

Historia przeszczepiania narządów

Historia przeszczepiania narządów rozpoczęła się w latach 50. XX wieku w Stanach Zjednoczonych.

W Polsce po raz pierwszy dokonano udanego przeszczepienia nerki w r. 1966 w Warszawie. Następne udane przeszczepienie to transplantacja serca w r. 1985, 3 lata później dokonano udanego jednoczasowego przeszczepu nerki z trzustką. Początek lat 90. XX wieku to czas udanych transplantacji wątroby, wiek XXI – płuc.

 

Ustawa transplantacyjna

Pierwsza ustawa transplantacyjna powstała w roku 1995. Była to Ustawa z dnia 26 października 1995 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. Nr 138, poz. 682), która weszła w życie w roku 1996. W roku 2005 powstała nowa ustawa (Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r.o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów - Dz.U. z 2005r. Nr 169, poz. 1411), która następnie w r. 2009 została znowelizowana.

 

Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne ds. Transplantacji „Poltransplant”

Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne ds. Transplantacji „Poltransplant” powstał na mocy 1 ustawy transplantacyjnej w roku 1996 i jest jednostką budżetową podporządkowaną Ministrowi Zdrowia i Opieki Społecznej . Do zadań Poltransplantu należy m.in.:
- organizacja i koordynacja pobierania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów na terenie kraju,
- prowadzenie rejestrów ustawowych (Krajowa Lista Oczekujących na Przeszczepienie Narządu, Centralny Rejestr Sprzeciwów, Rejestr Żywych Dawców., Rejestr Przeszczepień),
- prowadzenie działalności edukacyjnej mającej na celu upowszechnianie leczenia metodą przeszczepiania komórek, tkanek i narządów.

 

Od roku 2000 na zlecenie Ministerstwa Zdrowia w Poltransplancie stworzono Centralny Rejestr Niespokrewnionych Dawców Szpiku i Krwi Pępowinowej, w którym może być zarejestrowany każdy potencjalny dawca szpiku oraz jednostki krwi pępowinowej.

Niektóre narządy lub tkanki (np. nerki, szpik kostny) można pobierać od osób żywych, pod warunkiem, że dawca wyrazi na to zgodę, a jego życie nie jest narażone na niebezpieczeństwo. Większość narządów i tkanek do przeszczepiania pobiera się ze zwłok osób, które za życia nie wyraziły sprzeciwu na pobranie.

 

Warunki pobrania narządów od zmarłych dawców

Żeby pobrać narządy od dawcy zmarłego muszą zostać spełnione 4 warunki: (Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu , przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów - Dz.U. Nr 169, poz.1411):
1. Pobranie komórek, tkanek lub narządów do przeszczepienia jest dopuszczalne po stwierdzeniu trwałego i nieodwracalnego ustania czynności mózgu (śmierci mózgu) ( Art. 9.1.). Pobranie komórek, tkanek lub narządów do przeszczepienia jest dopuszczalne po stwierdzeniu zgonu wskutek nieodwracalnego zatrzymania krążenia” (Art.9.1.a – nowelizacja ustawy transplantacyjnej; zespół ds. resuscytacji opracowuje kryteria ws. zgonu wskutek nieodwracalnego ustania krążenia).
2. Pobrania komórek, tkanek lub narządów można dokonać, jeżeli osoba zmarła nie wyraziła za życia sprzeciwu (Art. 5.1.).
3. Jeżeli zachodzi podejrzenie, że zgon nastąpił w wyniku czynu zabronionego stanowiącego przestępstwo, pobrania można dokonać po uzyskaniu od właściwego prokuratora informacji, że nie wyraża sprzeciwu (Art. 8.1.).
4. Nie istnieją medyczne przeciwwskazania do pobrania i przeszczepienia narządów (wirus HIV, uogólnione zakażenie czy rozsiana choroba nowotworowa).

 

Centralny Rejestr Sprzeciwów

Według polskiego prawa każda osoba zmarła może zostać potencjalnym dawcą narządów do przeszczepienia, jeżeli za życia nie zgłosiła sprzeciwu do Centralnego Rejestru Sprzeciwów. Jest to tzw. zasada zgody domniemanej, co w praktyce oznacza, że jeżeli człowiek za życia nie wyraził sprzeciwu na pobranie narządów może po śmierci zostać dawcą.

Centralny Rejestr Sprzeciwów działa od października 1996 roku i w chwili obecnej jest w nim zarejestrowane łącznie 313 sprzeciwów.

 

Wykres. Liczba sprzeciwów ogółem zgłaszanych w latach 1996-2009

 

Źródło: Biuletyn Informacyjny POLTRANSPLANT, Nr 1(18), Marzec 2010, ISSN 1428-0825

 

Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów przewiduje jeszcze 2 inne formy zgłaszania sprzeciwu na pobranie narządów (Art.6.1):
- oświadczenie pisemne zaopatrzone we własnoręczny podpis,
- oświadczenie ustne złożone w obecności co najmniej dwóch świadków, pisemnie przez nich potwierdzone.

Dlatego też istotne jest przeprowadzenie rozmowy z rodziną i ustalenie stanowiska zmarłego nt pobrania narządów.

Ustawa transplantacyjna nie przewiduje selektywnego sprzeciwu wobec pobrania tylko niektórych komórek, tkanek lub narządów. Jak również przepisy nie pozwalają na określanie dla kogo i jakie komórki, tkanki i narządy do przeszczepienia przeznacza się po swojej śmierci.

 

Oświadczenie woli

Oświadczenie woli można wypełnić i dołączyć do najważniejszych dokumentów. Należy jednak pamiętać, iż nie ma ono umocowania prawnego, ma jedynie charakter informacyjny (szczególnie dla bliskich, np. kiedy się ich pyta o stanowisko zmarłego nt pobrania narządów).

Warto również o swojej decyzji dotyczącej zgody na pobranie narządów poinformować rodzinę i bliskie osoby, aby w przypadku nagłej śmierci nie podejmowali decyzji za zmarłego i uszanowali jego wolę.

W Polsce nie obowiązuje zgoda wprost. Dlatego też nie prowadzi się rejestru dawców narządów, którzy decydują się na oddanie swoich narządów po śmierci.

Zgodnie z Ustawą z dnia 1 lipca 2005 r. p pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. Nr 169 po 1411) nie istnieje możliwość ofiarowania za życia nerki, wątroby ani innego organu osobie anonimowej ani odpłatnie!

„Komórki, tkanki lub narządy mogą być pobierane od żywego dawcy w celu przeszczepienia innej osobie, przy zachowaniu następujących warunków: pobranie następuje na rzecz krewnego w linii prostej, rodzeństwa, osoby przysposobionej lub małżonka oraz na rzecz innej osoby, jeżeli uzasadniają to szczególne względy osobiste” (Art. 12. 1.).

Oznacza to, że dorosła osoba może za życia darować nerkę lub fragment wątroby, ale tylko dla konkretnej osoby ze swojej rodziny lub dla osoby emocjonalnie z nią związanej (przyjaciel, narzeczona, żona).

 

Zakaz sprzedaży narządów w Polsce

Według prawa polskiego, jak i prawa innych krajów sprzedaż narządów do przeszczepienia jest karalna!

- „Kto rozpowszechnia ogłoszenia o odpłatnym zbyciu, nabyciu lub o pośredniczeniu w odpłatnym zbyciu lub nabyciu komórki, tkanki lub narządu w celu ich przeszczepienia, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub karze pozbawienia wolności do roku” (Art. 43.)

- „Kto w celu uzyskania korzyści majątkowej nabywa lub zbywa cudzą komórkę, tkankę lub narząd, pośredniczy w ich nabyciu lub zbyciu bądź bierze udział w przeszczepianiu pozyskanych wbrew przepisom ustawy komórek, tkanek lub narządów, pochodzących od żywego dawcy lub ze zwłok ludzkich, podlega karze pozbawienia wolności o lat 3” (Art. 44. 1.)

- „Jeżeli sprawca uczynił sobie z popełnienia przestępstwa określonego w ust. 1 stałe źródło dochodu, podlega karze pozbawienia wolności od lat 5”.

 

Problemy wynikające ze wzrostu liczby osób oczekujących na przeszczepienie i niedobór narządów istnieją we wszystkich państwach członkowskich UE. Z tego względu Komisja Europejska opracowała strategię zwiekszenia dostępu ludzi chorych do procedur transplantacyjnych na lata 2009-2015 (10 priorytetowych zadań dotyczących dawstwa i przeszczepiania narządów dla krajów członkowskich Wspólnoty Europejskiej na lata 2009-2015).

 

Opracowanie: Alicja Krauze

 

Źródła
- Strona internetowa COKT „Poltransplant”
- Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów
- Badanie CBOS „Aktualne problemy i wydarzenia” (204), 11–14 maja 2007 roku, reprezentatywna próba losowa dorosłych mieszkańców Polski (N=946)
- Materiały stowarzyszenia „Życie po przeszczepie”

Udostępnij na:

• Wykop
• Śledzik
• Blip
• Facebook
• Flaker
• Grono
• yam.pl

Zobacz także

• Zawał liczy każdą mintuę
• Jaskra - cicha choroba
• Wpływ pogody na samopoczucie człowieka
• Ruszył Szpital Medicover w Wilanowie
• Otyłość a ryzyko raka jajnika

Zobacz wszystkie artykuł z kategorii "Poradnik pacjenta"